Mỗi trẻ một nhịp riêng, nên so con mình với con người khác thường chỉ gây lo. Nhưng có một nhóm mốc mà chậm thì đáng nói ra sớm, vì can thiệp sớm khác hẳn can thiệp muộn.
Mốc nào đáng theo nhất
- Bốn nhóm
- Vận động thô như lẫy, ngồi, đi
- Vận động tinh như với, cầm
- Giao tiếp như nhìn theo, quay đầu về tiếng gọi, nói tiếng đầu
- Và tương tác như cười đáp, chỉ tay, nhìn theo hướng người khác chỉ
Nhóm thứ tư là nhóm ít được để ý nhất mà lại quan trọng nhất trong bốn.
Vì sao nhóm tương tác quan trọng nhất
- Vì nó là nhóm mà can thiệp sớm giúp được nhiều nhất
- Và là nhóm dễ bị bỏ qua vì trẻ vẫn khoẻ, vẫn ăn ngủ tốt
- Chỉ tay để chia sẻ điều mình thấy là một mốc rất đáng để ý
- Cùng với việc trẻ nhìn theo hướng mình chỉ
- Mục thứ hai là lý do nó bị bỏ
Hai mục giữa là hai mốc cụ thể, và chúng dễ quan sát mà ít ai nghĩ tới quan sát.
Chậm bao lâu thì đáng nói ra
- Không đợi tới một con số
- Quy tắc dùng được: nếu thấy con chậm hơn rõ so với chính con vài tháng trước
- Hoặc chậm ở nhiều nhóm cùng lúc
- Thì nói ra ở buổi khám gần nhất
- Nói sớm không mất gì
Mục cuối là điều đáng nhớ, và đó là cách cân đúng giữa lo quá và bỏ sót.
Dấu nào phải nói ngay, không chờ
- Trẻ mất kỹ năng đã từng làm được
- Trước nói được rồi thôi
- Trước đi được rồi không
- Trước cười đáp rồi không còn
- Mất kỹ năng khác hẳn chậm đạt kỹ năng
Mục cuối là chỗ phân biệt quan trọng nhất của cả bài, và đó là dấu đi khám ngay.
Cái gì thường không đáng lo
- Chênh vài tuần với trẻ khác cùng tuổi
- Trẻ bỏ qua giai đoạn bò mà đi luôn
- Trẻ mọc răng sớm hay muộn hơn anh chị
- Và trẻ nói ít hơn nhưng vẫn hiểu tốt
- Vẫn giao tiếp bằng chỉ tay, mắt, điệu bộ
Hai mục cuối là chỗ cần phân biệt, và hiểu tốt là dấu đáng yên tâm nhiều hơn nói nhiều.
Về việc đừng so với trẻ khác
- So với trẻ khác cho rất ít thông tin
- Vì khoảng bình thường ở tuổi này rộng
- So với chính con vài tháng trước thì hữu ích hơn nhiều
- Và so với anh chị ruột cũng vẫn là so sai
- Mục thứ ba là cách so đúng
Mục thứ hai là điều cần biết, và đó là lý do bảng mốc chỉ là khoảng chứ không phải hạn.
Về trẻ sinh non
- Trẻ sinh non thường được tính mốc theo tuổi đã điều chỉnh
- Nên so theo ngày sinh có thể gây lo vô ích
- Hỏi rõ ở buổi khám là nên tính theo tuổi nào
- Và nhóm này thường được theo sát hơn
- Mục thứ ba là câu phải hỏi
Mục thứ hai là chỗ hay gây lo, và rất nhiều nhà không được nói rõ điều này.
Về việc ghi lại
- Ghi mỗi vài tháng: con làm được gì mới, có mất gì không
- Quay một đoạn video ngắn về cách con chơi và giao tiếp
- Mang cả hai tới buổi khám
- Video nói được nhiều hơn lời kể
- Mục thứ hai là cách hiệu quả nhất
Mục cuối là lý do, và một đoạn ngắn cho bác sĩ thấy thứ mà buổi khám không thấy.
Về việc nói với bác sĩ
- Nói cụ thể việc con làm được và chưa làm được
- Nói mốc thời gian mình nhận ra
- Nói cả điều mình lo, dù nghe nhỏ
- Và hỏi thẳng: có cần đánh giá thêm không
- Mục cuối là câu nên hỏi
Mục thứ ba là chỗ cha mẹ hay tự gạt đi, và cảm nhận của cha mẹ thường có căn cứ.
Vì sao can thiệp sớm khác can thiệp muộn
- Ở tuổi này, não đang học rất nhanh
- Nên hỗ trợ đúng lúc có hiệu quả hơn hẳn
- Đó là cửa sổ thời gian, và nó không mở mãi
- Nên nói sớm là để không mất cửa sổ đó
- Mục thứ ba là điều quan trọng nhất
Mục cuối là lý do cả bài này nghiêng về nói sớm, và nó là trục của cả trang này.
Nếu đã bỏ qua nhiều mốc mà giờ mới biết
- Bắt đầu từ hôm nay vẫn có ích
- Đưa con đi khám và nói rõ tình hình
- Đừng mất thời gian tự trách
- Vì phần thời gian đó dùng để bắt đầu thì tốt hơn
- Mục thứ ba là điều cần nói rõ
Mục đầu là điều đáng tin, và can thiệp muộn hơn vẫn tốt hơn không can thiệp.
Về áp lực từ người xung quanh
- Sẽ có người nói con chậm, và người nói không sao đâu
- Cả hai đều không dựa trên khám
- Đưa con đi khám là cách duy nhất có câu trả lời
- Và đi khám không có nghĩa là thừa nhận có vấn đề
- Mục thứ hai là điều cần rõ
Mục cuối là điều đáng nói, và một buổi khám cho kết quả bình thường cũng là kết quả tốt.
Dấu hiệu cấp cứu ở trẻ nhỏ
- Khó thở, thở rút lõm, tím môi
- Li bì khó gọi, hoặc co giật
- Bỏ bú bỏ ăn hoàn toàn, nôn liên tục
- Không tiểu nhiều giờ, khóc không có nước mắt, môi khô
- Sốt ở trẻ dưới ba tháng
Nhóm dấu này khác hẳn nhóm ở người lớn, và mục cuối là mục riêng của tuổi này.
Việc của tuổi này — và việc chưa cần
- Việc của tuổi này: theo bốn nhóm mốc, nhất là nhóm tương tác
- Việc của tuổi này: ghi lại theo tháng và quay một đoạn video ngắn
- Việc của tuổi này: nói ra ngay nếu con mất kỹ năng đã có
- Chưa cần: so con với trẻ khác hay với anh chị ruột
- Chưa cần: tự tra bảng mốc rồi tự kết luận thay cho một buổi khám
Hai việc cuối là hai thứ tốn nhiều lo nhất mà cho ít thông tin nhất — đúng việc đúng tuổi ở đây nghĩa là quan sát kỹ con mình, rồi mang điều quan sát được đi hỏi.
Câu hỏi thường gặp
Mốc nào đáng theo nhất?
Bốn nhóm: vận động thô như lẫy, ngồi, đi; vận động tinh như với, cầm; giao tiếp như nhìn theo, quay đầu về tiếng gọi, nói tiếng đầu; và tương tác như cười đáp, chỉ tay, nhìn theo hướng người khác chỉ.
Chậm bao lâu thì đáng nói ra?
Không đợi tới một con số. Quy tắc dùng được: nếu bạn thấy con chậm hơn rõ so với chính con vài tháng trước, hoặc chậm ở nhiều nhóm cùng lúc, thì nói ra ở buổi khám gần nhất — nói sớm không mất gì.
Dấu nào phải nói ngay, không chờ?
Trẻ mất kỹ năng đã từng làm được — trước nói được rồi thôi, trước đi được rồi không, trước cười đáp rồi không còn. Mất kỹ năng khác hẳn chậm đạt kỹ năng, và đó là dấu đi khám ngay.
Cái gì thường không đáng lo?
Chênh vài tuần với trẻ khác cùng tuổi; trẻ bỏ qua giai đoạn bò mà đi luôn; trẻ mọc răng sớm hay muộn hơn anh chị; và trẻ nói ít hơn nhưng vẫn hiểu tốt và vẫn giao tiếp bằng chỉ tay, mắt, điệu bộ.