Cha mẹ hay nhìn vào con số trên nhiệt kế. Nhưng ở trẻ nhỏ, tuổi của con và cách con chơi, con bú nói nhiều hơn con số đó.
Vì sao con số không quyết định
- Vì một trẻ sốt cao mà vẫn chơi, vẫn bú, vẫn tỉnh thường ít đáng lo hơn
- Một trẻ sốt nhẹ mà li bì, bỏ bú, thở khác thường
- Con số là một thông tin
- Cách con hoạt động là thông tin quan trọng hơn
- Mục cuối là điều đáng nhớ nhất của cả bài
Mục thứ hai là nhóm đáng lo thật, và nó có thể có con số thấp hơn nhóm ở mục đầu.
Nhóm tuổi nào phải đi ngay dù sốt nhẹ
- Trẻ dưới ba tháng
- Ở nhóm này, sốt là dấu phải được khám ngay
- Chứ không theo dõi ở nhà
- Vì dấu hiệu ở trẻ càng nhỏ càng mờ
- Và diễn biến có thể rất nhanh
Hai mục cuối là lý do, và đây là chỗ khác nhau lớn nhất giữa các nhóm tuổi.
Về nguyên tắc dấu hiệu càng nhỏ càng mờ
- Trẻ rất nhỏ có thể nhiễm trùng nặng mà không sốt cao
- Hoặc chỉ biểu hiện bằng bú kém, ngủ nhiều, người lạnh
- Nên ở nhóm này mọi dấu khác thường đều đáng đi khám
- Đừng chờ tới khi có con số
- Mục thứ hai là nhóm dấu phải nhớ
Mục cuối là kết luận, và nó ngược với cách nhiều nhà theo dõi ở trẻ lớn.
Dấu nào phải đi ngay ở mọi tuổi
- Khó thở hoặc thở rút lõm, tím môi
- Li bì khó gọi hoặc co giật
- Nổi ban không mất khi ấn
- Bỏ bú bỏ ăn hoàn toàn, nôn liên tục
- Không tiểu nhiều giờ, khóc không có nước mắt
Mục thứ ba là dấu ít ai biết mà rất quan trọng, và nó kiểm được trong vài giây.
Về cách kiểm ban không mất khi ấn
- Ấn nhẹ lên chỗ có ban, hoặc kéo căng da quanh đó
- Ban do sốt thường nhạt đi khi ấn
- Ban không nhạt đi là dấu phải đi ngay
- Kiểm cả ở bụng, chân, trong lòng bàn tay
- Mục thứ ba là điều đáng nhớ nhất
Mục thứ tư là chỗ hay bỏ sót, và ban có thể xuất hiện ở chỗ không ai nhìn.
Ở nhà nên làm gì
- Cho uống hoặc bú thường xuyên hơn
- Mặc thoáng, để phòng mát
- Theo dõi cách con chơi, con bú và con tiểu
- Ghi lại nhiệt độ theo giờ
- Và hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ về thuốc hạ sốt phù hợp với tuổi và cân của con
Mục cuối là bước không bỏ được, và đừng tự chọn loại hay tự tính lượng.
Vì sao không tự chọn thuốc hạ sốt cho trẻ
- Vì lượng dùng ở trẻ tính theo cân, không theo tuổi
- Có loại không dùng cho trẻ nhỏ
- Và có loại dễ nhầm giữa các nồng độ khác nhau của cùng một tên
- Hỏi và ghi lại cách dùng bằng chữ
- Mục thứ ba là chỗ hay sai nhất
Mục thứ ba là rủi ro rất thật, và nó xảy ra ngay cả với nhà cẩn thận.
Về việc theo dõi con tiểu
- Số lần tiểu là cách đo mất nước dễ nhất ở trẻ nhỏ
- Đếm số lần thay tã ướt trong ngày
- Ít hẳn so với ngày thường là dấu đáng đi khám
- Cùng với môi khô và khóc không có nước mắt
- Mục thứ hai là cách đếm cụ thể
Mục đầu là điều đáng biết nhất, và đây là chỉ dấu tốt hơn cả con số nhiệt độ.
Về co giật do sốt
- Nếu con co giật thì gọi cấp cứu và đưa đi ngay
- Trong lúc đó: đặt con nằm nghiêng, chỗ trống, không nhét gì vào miệng
- Không giữ chặt tay chân
- Ghi lại kéo dài bao lâu nếu có thể
- Mục thứ hai và ba là hai việc phải làm đúng
Mục thứ tư là thông tin bác sĩ cần nhất, và nó thường bị quên mất trong lúc gấp.
Về việc ghi lại diễn biến
- Ghi giờ và nhiệt độ mỗi lần đo
- Ghi con bú hay ăn được bao nhiêu
- Ghi số lần tã ướt
- Và ghi thuốc đã cho, lúc nào, lượng bao nhiêu
- Mục cuối là thông tin quan trọng nhất khi đi khám
Mục cuối quan trọng vì nó tránh được việc cho trùng thuốc ở nơi khám.
Về việc đo nhiệt độ
- Dùng cùng một cách đo mỗi lần để so được
- Ghi rõ đo ở đâu, vì các chỗ đo cho số khác nhau
- Đừng đo ngay sau khi con vừa uống nóng hoặc vừa khóc nhiều
- Và đừng đo liên tục mỗi mười phút
- Mục cuối là điều nên tránh
Mục cuối rất đáng nhớ, vì đo liên tục làm cả nhà lo theo con số chứ không theo con.
Về việc sốt kéo dài
- Hỏi ở buổi khám: nếu con còn sốt sau bao nhiêu ngày thì phải quay lại
- Ghi con số đó lại
- Và quay lại đúng mốc đó, đừng chờ thêm
- Sốt kéo dài quá mốc là lý do khám lại, dù con vẫn chơi
- Mục đầu là câu phải hỏi trước khi về
Mục cuối là điều đáng nhớ, và nó là ngoại lệ của nguyên tắc ở đầu bài.
Dấu hiệu cấp cứu ở trẻ nhỏ
- Khó thở, thở rút lõm, tím môi
- Li bì khó gọi, hoặc co giật
- Nổi ban không mất khi ấn
- Không tiểu nhiều giờ, khóc không có nước mắt, môi khô
- Sốt ở trẻ dưới ba tháng
Mang bản ghi diễn biến và ghi rõ đã cho thuốc gì, lúc nào, lượng bao nhiêu.
Việc của tuổi này — và việc chưa cần
- Việc của tuổi này: theo cách con chơi, con bú, con tiểu — không chỉ theo con số
- Việc của tuổi này: biết trước là trẻ dưới ba tháng sốt thì đi ngay
- Việc của tuổi này: hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ về thuốc hạ sốt theo cân của con, ghi lại bằng chữ
- Chưa cần: đo nhiệt độ liên tục mỗi mười phút
- Chưa cần: tự chọn thuốc hay tự tính lượng theo tuổi
Việc chưa cần thứ hai là chỗ nguy nhất trong cả bài — lượng dùng ở trẻ tính theo cân, và cùng một tên thuốc có nhiều nồng độ khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao con số không quyết định?
Vì một trẻ sốt cao mà vẫn chơi, vẫn bú, vẫn tỉnh thường ít đáng lo hơn một trẻ sốt nhẹ mà li bì, bỏ bú, thở khác thường. Con số là một thông tin, cách con hoạt động là thông tin quan trọng hơn.
Nhóm tuổi nào phải đi ngay dù sốt nhẹ?
Trẻ dưới ba tháng. Ở nhóm này, sốt là dấu phải được khám ngay chứ không theo dõi ở nhà — vì dấu hiệu ở trẻ càng nhỏ càng mờ và diễn biến có thể rất nhanh.
Dấu nào phải đi ngay ở mọi tuổi?
Khó thở hoặc thở rút lõm, tím môi; li bì khó gọi hoặc co giật; nổi ban không mất khi ấn; bỏ bú bỏ ăn hoàn toàn, nôn liên tục; không tiểu nhiều giờ, khóc không có nước mắt; và sốt kéo dài quá số ngày bác sĩ đã dặn.
Ở nhà nên làm gì?
Cho uống hoặc bú thường xuyên hơn, mặc thoáng, để phòng mát; theo dõi cách con chơi, con bú và con tiểu; ghi lại nhiệt độ theo giờ. Và hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ về thuốc hạ sốt phù hợp với tuổi và cân của con — đừng tự chọn.