Ba thứ này có điểm chung: trẻ không tự kể, người ngoài khó thấy, và can thiệp sớm khác hẳn can thiệp muộn. Nên chúng đáng kiểm dù không có dấu gì.
Vì sao ba thứ này đáng kiểm dù không có dấu
- Vì trẻ không tự kể — trẻ chỉ biết cái mình thấy và nghe là bình thường
- Vì lệch một bên thì bên kia bù nên không ai thấy
- Và vì với mắt và tai, can thiệp trong những năm đầu cho kết quả khác hẳn
- Can thiệp muộn thì cửa sổ đã hẹp lại
- Mục đầu là điều đáng nhớ nhất
Mục thứ hai là cơ chế làm cả nhà bỏ sót, và nó đúng với cả mắt lẫn tai.
Về chuyện lệch một bên
- Một mắt kém mà mắt kia tốt thì trẻ vẫn nhìn được, vẫn chơi được
- Một tai kém mà tai kia tốt thì trẻ vẫn nghe được
- Nên không dấu nào lộ ra trong sinh hoạt
- Chỉ kiểm từng bên mới thấy
- Mục thứ tư là lý do phải kiểm chuyên môn
Mục thứ ba là chỗ nguy nhất, và đây là nhóm chỉ phát hiện được bằng cách kiểm.
Dấu nào cha mẹ quan sát được ở mắt
- Hai mắt không cùng hướng
- Một mắt hay nheo hoặc che lại, nghiêng đầu khi xem
- Ngồi rất gần màn hình hoặc sách
- Mắt đỏ dai dẳng
- Hoặc đồng tử ánh lên màu khác thường khi chụp ảnh
Mục cuối là dấu rất ít ai biết, và nó cần được khám ngay chứ không chờ.
Về dấu trong ảnh chụp
- Khi chụp có đèn, hai mắt thường ánh lên cùng một màu
- Một bên ánh khác màu hoặc trắng đục là dấu phải đi khám ngay
- Xem lại vài ảnh cũ nếu thấy nghi
- Và mang ảnh đó theo khi đi khám
- Mục thứ hai là dấu cần đi ngay
Mục thứ tư là việc nên làm, và ảnh là bằng chứng bác sĩ xem được.
Dấu nào ở tai
- Không quay đầu về tiếng gọi
- Nói chậm hơn rõ so với chính con vài tháng trước
- Mở âm lượng to, hay xin nhắc lại
- Nghe kém sau một đợt viêm tai
- Hoặc nói to hơn bình thường
Mục thứ hai là dấu quan trọng nhất, vì nghe kém ở tuổi này ảnh hưởng thẳng tới việc học nói.
Vì sao nghe kém ảnh hưởng tới việc nói
- Trẻ học nói bằng cách nghe
- Nghe không rõ thì tiếng học được cũng không rõ
- Nên chậm nói có thể là dấu của tai, không phải của miệng
- Kiểm tai là việc nên làm đầu tiên khi trẻ chậm nói
- Mục thứ ba là điều rất nhiều nhà không nghĩ tới
Mục cuối là bước đúng, và nó tránh được nhiều tháng đi tìm sai hướng.
Răng sữa có đáng lo không, vì nó sẽ rụng
- Có
- Răng sữa ảnh hưởng tới việc nhai, phát âm
- Và tới vị trí của răng vĩnh viễn sau này
- Sâu răng sữa cũng gây đau thật và ảnh hưởng tới ăn, ngủ, học
- Nên không nên bỏ qua vì nó sẽ rụng
Mục cuối là cách hiểu sai phổ biến nhất, và nó làm nhiều nhà hoãn việc khám răng.
Về việc giữ răng cho trẻ nhỏ
- Làm sạch răng mỗi ngày từ khi có răng đầu tiên
- Người lớn làm hoặc làm cùng cho tới khi trẻ tự làm đủ tốt
- Không để trẻ ngậm bình khi ngủ
- Và hạn chế đồ uống ngọt, nhất là uống rải cả ngày
- Mục thứ ba là chỗ gây sâu răng nhiều nhất
Mục cuối là chi tiết quan trọng: uống rải cả ngày gây hại nhiều hơn uống một lần.
Về việc uống rải cả ngày
- Miệng cần thời gian phục hồi giữa các lần tiếp xúc với đồ ngọt
- Nên một ly uống một lần ít hại hơn cùng lượng đó nhấm cả ngày
- Điều này áp cho cả nước trái cây
- Và cho cả đồ ăn ngọt ăn rải rác
- Mục thứ hai là điểm cốt lõi
Mục thứ ba là chỗ hay bị bỏ qua, vì nước trái cây nghe như lành hơn.
Về việc đưa trẻ đi khám răng lần đầu
- Đi sớm hơn là tốt hơn, hỏi cơ sở y tế về mốc phù hợp
- Đi khi chưa có vấn đề thì trẻ không sợ
- Buổi đầu thường chỉ là làm quen và được hướng dẫn
- Và nó tránh được lần đầu tiên là lần đang đau
- Mục cuối là lý do đáng nhất
Mục thứ hai là lợi ích lâu dài, và trẻ sợ nha khoa thường bắt đầu từ lần đau đầu tiên.
Về việc kiểm dù không có dấu
- Hỏi ở buổi khám định kỳ: con có cần kiểm mắt, kiểm nghe chưa
- Hỏi mốc nào là mốc nên kiểm cho tuổi của con
- Kiểm một lần cho kết quả bình thường cũng là kết quả đáng có
- Và ghi lại đã kiểm khi nào
- Mục đầu là câu nên hỏi ở buổi khám tới
Mục thứ ba là điều cần nói rõ, và một lần kiểm bình thường loại được nhiều lo về sau.
Nếu phát hiện muộn thì sao
- Can thiệp muộn hơn vẫn tốt hơn không can thiệp
- Bắt đầu ngay khi biết
- Đừng mất thời gian tự trách
- Và hỏi rõ kế hoạch theo tiếp
- Mục đầu là điều đáng tin
Mục thứ ba là điều cần nói, vì phần lớn nhà chỉ biết khi được ai đó chỉ ra.
Dấu hiệu cấp cứu ở trẻ nhỏ
- Khó thở, thở rút lõm, tím môi
- Li bì khó gọi, hoặc co giật
- Mắt đỏ kèm sưng đau nhiều, hoặc chấn thương vào mắt
- Đau tai dữ dội kèm sốt cao, hoặc chảy dịch từ tai
- Sưng mặt hoặc sưng hàm nhiều kèm sốt
Ba mục cuối là nhóm dấu riêng của bài này, và cả ba đều không chờ được tới hôm sau.
Việc của tuổi này — và việc chưa cần
- Việc của tuổi này: hỏi ở buổi khám định kỳ là con cần kiểm mắt, kiểm nghe chưa
- Việc của tuổi này: làm sạch răng mỗi ngày từ khi có răng đầu tiên
- Việc của tuổi này: xem lại ảnh chụp có đèn, để ý hai mắt có ánh cùng màu không
- Chưa cần: chờ tới khi trẻ tự kể là nhìn kém hay nghe kém
- Chưa cần: hoãn khám răng sữa vì nghĩ nó sẽ rụng
Việc chưa cần thứ nhất là chỗ mất cửa sổ nhiều nhất — trẻ không kể vì trẻ tưởng cái mình thấy và nghe là bình thường, nên việc phát hiện thuộc về người lớn chứ không thuộc về trẻ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao ba thứ này đáng kiểm dù không có dấu?
Vì trẻ không tự kể — trẻ chỉ biết cái mình thấy và nghe là bình thường; vì lệch một bên thì bên kia bù nên không ai thấy; và vì với mắt và tai, can thiệp trong những năm đầu cho kết quả khác hẳn can thiệp muộn.
Dấu nào cha mẹ quan sát được ở mắt?
Hai mắt không cùng hướng, một mắt hay nheo hoặc che lại, nghiêng đầu khi xem, ngồi rất gần màn hình hoặc sách, mắt đỏ dai dẳng, hoặc đồng tử ánh lên màu khác thường khi chụp ảnh.
Dấu nào ở tai?
Không quay đầu về tiếng gọi, nói chậm hơn rõ so với chính con vài tháng trước, mở âm lượng to, hay xin nhắc lại, nghe kém sau một đợt viêm tai, hoặc nói to hơn bình thường.
Răng sữa có đáng lo không, vì nó sẽ rụng?
Có. Răng sữa ảnh hưởng tới việc nhai, phát âm, và tới vị trí của răng vĩnh viễn sau này. Sâu răng sữa cũng gây đau thật và ảnh hưởng tới ăn, ngủ, học — nên không nên bỏ qua vì nó sẽ rụng.